MENANGANI PENCEMARAN CAHAYA: Kebimbangan Alam Sekitar dan Kesihatan yang Semakin Meningkat

Persatuan Pengguna Pulau Pinang (CAP) ingin mengetengahkan isu yang semakin mendesak: pencemaran cahaya. Pencemaran cahaya merujuk kepada pencahayaan buatan yang berlebihan atau salah arah yang mengganggu kegelapan semula jadi langit malam.

Salah satu perkhidmatan paling asas yang disediakan oleh kerajaan tempatan adalah pencahayaan pada waktu malam yang betul. Ia memainkan peranan penting dalam memastikan keselamatan awam dan keselamatan di jalan raya, lebuh raya, dan di ruang awam, sementara ia juga bertindak sebagai penghalang kepada jenayah dengan meningkatkan jarak penglihatan untuk pemandu dan pejalan kaki. Walau bagaimanapun, dengan pengembangan bandar dan penyebaran pencahayaan buatan merentasi pinggir bandar dan kawasan bandar yang luas, pencemaran cahaya menjadi kebimbangan alam sekitar yang serius.

Lampu jalan, lampu laluan, papan iklan elektronik, pusat beli-belah, tapak perindustrian, bangunan, lekapan luar dan lampu limpah berkuasa yang digunakan di pusat sukan, padang dan stadium semuanya menyumbang kepada cahaya yang terang dan berjerebu yang mengaburkan langit malam semula jadi. Pencahayaan yang berlebihan ini bukan sahaja menjejaskan keterlihatan bintang tetapi juga mengganggu ekosistem dan memberi kesan kepada kesihatan manusia.

Kajian saintifik menunjukkan bahawa cahaya buatan pada waktu malam mempunyai kesan berbahaya dan kadangkala membawa maut kepada pelbagai hidupan liar, termasuk tumbuhan, burung, serangga, amfibia dan mamalia. Banyak spesies bergantung pada kitaran terang-gelap semula jadi Bumi untuk mengawal fungsi kehidupan kritikal seperti pembiakan, navigasi, mencari makan, tidur dan perlindungan daripada pemangsa. Burung yang berhijrah, sebagai contoh, boleh menjadi keliru semasa tempoh penghijrahan puncak, yang membawa kepada keletihan, perlanggaran dengan bangunan, dan juga penurunan populasi.

Penyu laut menghadapi ancaman serius daripada pencahayaan buatan. Pantai yang terang benderang boleh menghalang penyu betina daripada bersarang. Lebih tragis, anak-anak penyu yang baharu menetas, secara naluri menuju ke arah ufuk paling terang yang biasanya lautan yang memantulkan langit malam serta sering terpikat ke pedalaman oleh lampu tiruan. Kekeliruan ini meningkatkan kerentanan haiwan ini kepada pemangsa, keletihan, dan dehidrasi. Pencahayaan buatan di pantai yang diduduki manusia kini diiktiraf sebagai salah satu cabaran pemuliharaan yang paling penting bagi populasi penyu.

Begitu juga, kelawar sensitif terhadap pencemaran cahaya. Cahaya berhampiran kawasan tempat tinggal haiwan ini boleh melambatkan kemunculan haiwan ini pada waktu senja, masa mangsa serangga paling banyak. Dalam sesetengah kes, kelawar mungkin meninggalkan sarangnya sama sekali, atau lebih teruk lagi, terperangkap di dalam, mati kelaparan sambil menunggu kegelapan yang tidak pernah tiba.

Serangga juga turut terjejas. Isyarat bioluminesen kelip-kelip menjadi kusam atau hilang sepenuhnya di kawasan yang mempunyai lampu luar atau tempat cahaya dalam ruangan tumpah ke luar melalui tingkap. Malah kilat lampu kereta yang singkat boleh mengganggu isyarat mengawan haiwan ini. Tambahan pula, penyelidikan mencadangkan bahawa walaupun serangga diurnal yang aktif pada siang hari boleh mengalami pendedahan cahaya waktu malam.

Walaupun kehilangan habitat, penggunaan racun makhluk perosak, spesies invasif dan perubahan iklim merupakan penyumbang terkenal kepada penurunan populasi serangga secara global, cahaya buatan pada waktu malam merupakan faktor yang sering diabaikan. Satu kajian baru-baru ini, “Pencemaran Cahaya adalah Pemacu Kemerosotan Serangga”, menggariskan peranan pencemaran cahaya dalam kehilangan biodiversiti serangga yang berterusan.

Pencemaran cahaya juga mengganggu dinamik antara pemangsa-mangsa. Pencahayaan buatan boleh membantu pemangsa mencari mangsa dengan menghapuskan penutup kegelapan yang bergantung kepada spesies mangsa untuk perlindungan. Akibatnya, haiwan mangsa mungkin mengelak daripada berhijrah atau memberi makan dalam keadaan yang terang, menyekat akses haiwan ini kepada makanan dan sumber penting.

Manusia juga tidak terlepas daripada kesan pencemaran cahaya. Pendedahan kepada cahaya buatan pada waktu malam mengganggu irama sirkadian, menyekat pengeluaran melatonin, hormon yang penting untuk peraturan tidur. Gangguan ini boleh menyebabkan kurang tidur, keletihan, sakit kepala, tekanan, kebimbangan, dan peningkatan risiko keadaan kesihatan yang serius seperti obesiti, kanser, penyakit kardiovaskular dan gangguan kesihatan mental.

Dr Muhammad Syazwan Faid, penyelidik mengenai pencemaran cahaya dan pensyarah kanan di Universiti Tun Hussein Onn Malaysia, telah mencadangkan beberapa langkah untuk mengurangkan pencemaran cahaya. Ini termasuk menggantikan lampu putih yang kaya dengan warna biru dengan keamatan rendah, LED berwarna hangat dengan suhu warna berkorelasi (CCT) yang lebih rendah; memasang penderia gerakan dan pemasa pada lampu jalan; menjalankan audit tetap untuk mengenal pasti dan membetulkan pencahayaan yang terlalu terang atau tidak terarah; dan menggunakan lekapan terlindung sepenuhnya yang menghalakan cahaya ke bawah untuk mengurangkan silau dan cahaya langit.

Malaysia pada masa ini tidak mempunyai pencahayaan yang komprehensif atau strategi perancangan untuk menguruskan pencahayaan buatan yang tidak terkawal. Oleh itu CAP berbesar hati dengan berita bahawa Garis Panduan Pencemaran Cahaya sedang dibangunkan, dengan sumbangan daripada pihak berkepentingan termasuk pihak berkuasa tempatan, ahli akademik, pemain industri dan komuniti astronomi. CAP sangat menjangkakan penyiapan garis panduan ini, dijangka menjelang 2026, sebagai langkah kritikal ke hadapan dalam menangani kesan pencemaran cahaya.

Mohideen Abdul Kader
Presiden
Persatuan Pengguna Pulau Pinang (CAP)

Surat Kepada Pengarang, 23 Julai 2025